Luxemburg: Het busnet

In dit verslag wordt 'Luxemburg' voor het Groothertogdom Luxemburg gebruikt. Voor de hoofdstad
gebruik ik Luxembourg, de plaatselijke schrijfwijze. Dit onderscheid moet het verschil duidelijk maken.

Streeklijnen

Naast treinen kent Luxemburg natuurlijk ook bussen.
Het landelijke net van streekbussen schijnt niet veel voor te stellen qua frequentie. De lijnen komen echter wel in elk gehucht. Veel lijnen rijden helemaal door tot Luxembourg stad, maar gezien de geringe afstanden in het kleine land is dat niet zo vreemd. Er is een veelvoud aan maatschappijen en maatschappijtjes. Allemaal accepteren ze echter de bus- en treinkaarten (uitgezonderd de snelbus Luxembourg - Saarbrücken), zodat je er geen last van hebt dat je door weer een andere maatschappij wordt vervoerd.
Al die verschillende lijnen naar Luxembourg stad, dat levert natuurlijk voer op voor bushobbyisten en -spotters. Voeg daarbij een dicht net van redelijk frequente stadsbussen, en je hebt een waar paradijs voor voorgenoemde personen.

» Een blik op de buskaart in de abri
» Op de site Rail 1435 is een buskaart van Luxemburg te vinden

Stadsbusnet Luxembourg

Het stadslijnen net is niet eens zo bijzonder: vergeet niet dat Luxembourg maar 90.000 inwoners heeft. Een handvol lijnen die een hoogste frequentie hebben van eens per half uur tot 8x per uur. In de avond en op zondag rijdt een aantal zwakke lijnen maar eens per uur door naar de eindpunten.

Nachtlijnen
Luxembourg kent een nachtnet van drie of vier aparte buslijnen. De sterkste hiervan is N1; deze rijdt maar liefst elk kwartier en begint al als de gewone bussen nog rijden. Bovendien zijn ze toegankelijk met de normale kaartjes, iets dat in Nederland niet het geval is.
Toen mijn vriendin en ik tussen 22:40 en 00:00 in het Luxembourgse waren, bleek er in het centrum en de benedenstad Grund een Jazz-festival aan de gang. Reden voor de busmaatschappijen (ongetwijfeld overgehaald door een vette subsidie, dat natuurlijk ook wel weer) om midden in de nacht hoogfrequente gratis busverbindingen in te stellen tussen een transferium (daar gelukkig P+R geheten), het station, het centrum en de benedenstad. De bestemmingsaanduiding toont dan -zoals het hoort- bijhorende (prijs)informatie en niet zoals in Nederland waarschijnlijk zou gebeuren: blanco of 'extra rit'.
Over bestemmingsaanduidingen gesproken: lege bussen filmen weleens een tekst, die volgens mij betekent: een kusje voor de chauffeur. Ik heb hier helaas geen foto van kunnen maken.

Situatie

Het centrum en het hoofdstation in het zuiden worden gescheiden door de stationswijk en een diep dal van het riviertje de Petrusse. Dat schitterende dal is met twee autobruggen te kruisen: in het oosten het indrukwekkende Viaduct met aansluitend de Avenue de la gare, en in het westen de al even indrukwekkende Pont Adolphe met aansluitend de Avenue de la liberte. Beide wegen en bruggen zijn voor auto's één-richtingsverkeer. De oostelijke route gaat richting centrum, de westelijke naar het station. De westelijke route heeft naast drie rijstroken een busstrook náár het centrum.
Sommige bussen rijden naar het centrum via het Viaduct, maar de meeste lijnen nemen in beide richtingen toch de westelijke route over de Pont Adolphe en de Avenue de la liberte. Dé plek om bussen te spotten.

Op de Pont Adolphe

* Open alle bruggen-foto's

» Dat zijn duidelijk busspotters... Foto op de Pont Adolphe, even verder ligt busstation Place Hamilius
» Voyages Emile Weber op lijn 194
» ...en dat zijn er vier op een rij, plus nog ééntje
» Busmaatschappij E. Frisch. Die hadden we nog niet op de foto staan. Lijn 16 Eurobus naar het station

Véél bussen
Al die stads- en streeklijnen uit alle windstreken rijden door naar 'de overkant'. Komen ze uit het zuiden, rijden ze langs het station door naar het centrum. Komen ze uit het noorden, rijden ze via het centrum naar hun eindpunt Gare.
Er rijden dus veel bussen tussen station en centrum. Héél veel bussen. Op welk tijdstip je ook langsloopt; zeker vijf bussen per minuut is echt geen uitzondering, maar zeven komt vaker voor. Door het eenrichtingsverkeer staan de vele stoplichten niet lang op rood. Toch komt er bij elk groen licht weer een stoet bussen langs, zeker drie tegelijk. Achter elkaar gaat het maar door. Ik heb eens gezien dat voor een kruising dertien bussen tegelijk stonden te wachten, de bussen op het naastgelegen busstation niet meegeteld.
Een situatie die in Nederland nauwelijks voorkomt: hooguit de zuidkant van het oerlelijke Rotterdamse busstation Zuidplein en het al even on-fotogenieke Utrechtse streek- en busstation kunnen de vergelijking aan.

* Open alle Avenue-foto's

» Zes bussen op de Avenue de la Liberte
» Een goudkleurige bus in de schaduw tegenover statig gebouw
» De nachtbus bij daglicht bij de Spuerkeess, de bank
» Gelede Neoplan-lagevloersbus met wielafscherming
» Citaro lijn 9 stuif voorbij
» De spoorwegmaatschappij met gelede lagevloersbus (dat is die roodwitte dus)

Materieel
Het materieel is buitengewoon afwisselend. Minibusjes met acht zitplaatsen, 'normale' 12-meter bussen, lage-vloersbussen, veel 18-meter harmonicabussen (zowel stad- als streekdienst) en 15-meter verlengde bussen met dubbele achter-as (ook lagevloers uitvoering). Diverse touringcars; ook geleed komt voor, met name bij de CFL-bussen.
Wat betreft de busmerken geldt het zelfde: alle bekende merken zijn vertegenwoordigd. Ook het inmiddels failliete Nederlandse Den Oudsten rijdt er rond. Verder veel Mercedes O405, maar dat is zo dicht bij Duitsland niet zo vreemd: daar is het zowat de standaardbus. Opvallend is ook de moderne 'afgezant' van Van Hool uit België, in Nederland rijden ze op de Zuid-Tangent als het paradepaardje van het Neerlandse openbaar vervoer.

Minibus

* Open alle minibus-foto's

» Een minibusje van de gemeente rijdt naar de benedenstad
» De voorkant plus een ongeduldige reiziger-reisverslagschrijver. Let op de nogal hoogzittende chauffeur
» Een ander minibusje bij de kazematten

Locaties

Busstations
Bij het station is zoals gezegd het eindpunt van vele lijnen. Aan beide zijden van de hoofduitgang is een busstation te vinden, een voor de stadsbussen en een voor de streekbussen. Verder stoppen er nog doorgaande bussen aan de weg voorlangs het station.
In het centrum is busstation Place Hamilius de aangewezen plek om een reis te beginnen. Hier liggen een aantal perrons waar, door het vrije instapregime aldaar, bussen kort halteren en dan weer verder gaan.

* Open alle Hamilius-foto's, behalve de eerste

» De absolute top. Op deze foto staan negen bussen, een ander is verstopt achter de tweede bus van rechts
» Den Oudsten. Juist! Neerlands bus in Luxembourg
» Een al wat oudere Klima-bus (Airco) van Demy Cars
» Emile Weber brengt u in deze geblendeerde Neoplan in Gostingen
» De CFL rijdt met Volvo's. Let op de twee andere bussen en het staartje van de voorbijrijdende betonpomp
» Stijlvolle kleurstelling van Demy Cars
» Twee bussen te Place Hamilius: een MAN en een wijdbeense vrouw
» Een rappe 15-meterbus van Sales Lentz op lijn 222
» Witte aardbei-bus komt het busstation binnen
» Grijze Mercedes Integro
» Ook Clement rijdt met Mercedesen
» Busnummer 800 op lijn 9 naar Pont Remy en een Mercedes op lijn 10

Centre Europeen
In het centrum van de stad kom je nauwelijks kantoornieuwbouw tegen. In het oosten van de stad daarentegen, ligt de Centre Europeen en de wijk Kirchberg. Daar ligt een werkelijk reusachtig terrein met heel veel kantoren en voorzieningen. Het straalt de sfeer uit van Schiphol. Er zijn veel banken gevestigd in dit belastingsstaatje, en uiteraard heeft de Europese Unie een aantal leuke optrekjes staan.
Ook/juist in en naar dit business-district rijden massa's bussen. Een drietal lijnen die tussen het station, het centrum en de gehele Centre Europeen dezelfde route rijden, rijden onder de noemer Eurobus, wat dan ook met koeienletters op de bestemmingsaanduiding duidelijk wordt gemaakt. Op de brede centrale route door het gebied, een tweebaans snelweg (Avenue John F. Kennedy), met vervolgens aan weerzijden een busbaan, een parallelweg en een fietspad, rijden veel bussen, uiteraard op de vrijliggende busbaan. Ten tijde dat ik er was, waren er wegwerkzaamheden en konden we helaas niet volledig gebruik maken van de busbaan.

» Lijn 222 naar Kirchberg met een stoere Setra
» Een lagevloersbus halteert: lelijke lataarnpaal
» Wazige Voyages Emile Weber
» Architectuur in de Europawijk
» Een blik over Avenue John F. Kennedy in de Europawijk richting centrum
» Een blik over Avenue John F. Kennedy in de Europawijk richting oosten

Kazematten
Een mooi foto punt in Luxembourg is bovenop de kazematten van Bock. De kazematten zijn een ondergronds gangenstelsel dat moest dienen als verdedigingswerk. Op de weg Montee de Clausen, bovenop op de kazematten van Bock, heb je een schitterend uitzicht op de benedenstad en het spoorviaduct. Er rijden twee buslijnen: 6 en 9. Toen ik er was waren het er zelfs drie: wegens festiviteiten werd een ander (19) omgeleid.

* Open alle Kazamatten-foto's

» De massieve kont van een Mercedes
» De neus van de Mercedes is daarentegen vriendelijk. Vergis je niet in de snelheid waarmee gereden wordt
» Busbedrijf Pletschette rijdt met gelede bussen op de helling op de Kazematten
» Lijn 6 naar de watertoren begint aan de afdaling
» Bussie. Op de achtergrond de Charlotte-brug of de 'rooie brug' naar de Europawijk
» Onmiskenbaar een Mercedes. Op de achtergrond de Charlotte-brug of de 'rooie brug' naar de Europawijk
» Pletschette overheerst op de kazematten. Links voor de 'zakenvrienden'
» Een MAN met stoere neus berijdt de kazematten op de zelfde plek
» Een Scania met verdedigingswerken en de Europawijk op de achtergrond
» Een Scania op lijn 6 werkt zich een weg naar boven tussen de verdedigingswerken

Ontkrachting
Na al dit moois, dient natuurlijk ook wel een-en-ander ontkracht te worden. Zo zijn de chauffeurs soms net zo nonchalant, ongeďnteresseerd of nors als ze in Nederland kunnen zijn. De Luxembourgse equivalent van de Haagse Harry die zich niet bekommert om jou en je 'vast-wel-gestempelde' kaartje, kom je daar gerust tegen. Heb wat dat betreft geen illusies dat over de grens het gras groener is dan Nederland.
Verder: Al die bussen, dat ruik je natuurlijk wel. Dieseldampen te over.

Tip

Maar toch: het heeft wat om tijdens een wandeling van een kwartiertje tientallen bussen voorbij te zien scheuren, in beide richtingen, veel types en maatschappijen.

Busspotters! Vergeet die stadsbus bij u om de hoek. Weg met die streeklijn die u al vijf keer op de foto hebt gezet. Ga naar Luxembourg stad! En neem een ruime voorraad fotorolletjes mee, of digitale geheugensticks of -kaartjes natuurlijk. U zult er geen spijt van krijgen. Laat het natuurlijk wel even weten als u terug bent; ik ben nieuwsgierig naar uw ervaringen :-)

Nog een ding. Fotograferen van de bussen is listig. Bussen rijden namelijk hard. Over de brede avenue's is 60 km/h meer regel dan uitzondering. Bovendien weet je met je toestel voor je snoet van gekkigheid niet waar je kijken moet. Ze komen en blijven van alle kanten aanrijden. Het is om deze tijdsnood dat sommige foto's op deze pagina slecht gearrangeerd zijn en schaduwen slecht vallen. Bovendien wilde ik snel terug naar het hotel.

Maarten Batenburg, juli & augustus 2003

» Spoorgroep Luxemburg met foto's van bussen
» Wim Kusee, met onder andere spoorplannen en foto's van het tramnet

De heer Roland Bos was zo vriendelijk naar aanleiding van mijn verhaal een welkome uitgebreide aanvulling te schrijven. Deze vindt je hieronder integraal:

---
Sinds 1995 ben ik jaarlijks enige keren naar Luxemburg geweest. Begonnen met het zoeken naar de Den Oudsten bussen (als groot Den Oudsten kenner en liefhebber). [In de periode 1993-2000 leverde Den Oudsten 35 bussen aan Luxemburg] gegroeid naar interesse in het gehele OV ter plekke. Leuk was de unieke kentekenregistratie, bussen in aparte reeks eerst BU ., later B .. , wat helaas medio 2003 is verlaten. Daarnaast de 44 bussen welke Berkhof Heerenveen aan Luxemburg geleverd heeft in de periode 1993-1997 (waarvan 42 aan CFL, nu enkele bij AMZ, BBA en Pouw) en 1 Hainje.

Jouw opmerkingen over het streekvervoer gingen misschien in 1995 op maar nu al lang niet meer, want in tegenstelling tot Nederland waar het plattelandsvervoer wordt afgebroken (eigenlijk de rest van het OV ook.) wordt dit in Luxemburg opgebouwd. In 1996 is een grote reorganisatie in gang gezet welke begon met een hernummering van alle lijnen en aparte lijnnummers voor varianten. In volgende 5 jaar, waarin telkens een deel van het land werd aangepakt zijn veel lijnen gegroeid van enkele ritten naar regelmatige uurdiensten. Momenteel zijn er ruim 100 streeklijnen welke een regelmatige uurdienst bieden van maandag t/m zaterdag. Enkele lijnen rijden meer en bieden een 30' of 20' dienst (in een enkel geval een 120'). In de spits periode wordt meestal vaker gereden. De meeste dorpen (hoe klein ook) hebben zo een regelmatige verbinding. Daarnaast zijn er 20 lijnen welke minder dan vijf retourritten bieden en 54 speciale scholierenlijnen. Het ruime aanbod wordt afgerond door 26 industrielijnen welke meestal 3 retourritten bieden in aansluiting op de ploegenwisselingen bij de fabriek zoals Goodyear in Colmar.
Dit streekvervoer, met uitzondering van de lijnen in het zuidwesten, wordt georganiseerd door de RGTR (Regime General des Transportes Routiers) en uitgevoerd door de CFL en ongeveer 25 verschillende exploitanten. In de dienstregeling (te koop voor vier euro) staat bij elke rit door welke exploitant deze gereden wordt. Bij deze exploitanten zijn kleine bedrijven van 5 bussen (Schneider, Zenners) tot 125 bussen (Weber) en 175 bussen (Salez-Lentz). Gereden wordt met lux tot zeer luxe materieel. De nieuwste typen Mercedes-Benz, MAN, Neoplan en Setra zie je volop, daarnaast ook Van Hool en Renault (Vandivinit met goudkleurige bussen is een liefhebber van deze tegenwoordig als Irisbus verkochte wagens). Airco is al jaren standaard. Gelukkig weinig lage vloer op de streekdienst. In een enkel geval een echte lage vloer streekbus (Mercedes-Benz O 530 Ü of Setra S 315 NF) met comfortabele meubels op plateaus. Meestal worden de wagens na minder dan 10 jaar vervangen, waarbij ze in de laatste jaren veelal op de scholierenlijnen gereden wordt. Zeer beperkte inzet van minibussen, uitsluitend indien wegsituatie niet anders toelaat. Relatief veel 15 meterwagens.
Service aan de reiziger staat voorop en niet zo goedkoop mogelijke exploitatie. Zelf geef je al een goed voorbeeld. De bussen welke via de zuidkant de stad binnen komen rijden (muv lijnen 175 en 177) door naar het centrum en eindigen niet op het station hoewel de stadsbussen voor zo'n 66 verbindingen per uur (!!) naar het centrum zorgen!!

In het zuidwesten (Esch, Dudelange, Differdange) rijdt de TICE. Ook hier zijn de laatste jaren veel verbeteringen ingevoerd. Aparte stadslijnen te Esch en Dudelange bijvoorbeeld.
Het streekvervoer stelt in Luxembourg dus juist heel veel voor!!!

Op stadslijnen 1-22 in Luxemburg stad rijden naast AVL bussen ook bussen van in totaal 12 verschillende exploitanten. Op de lijnen 1, 9, 10, 11 en 16 in eigen bedrijfkleuren op de overige lijnen in AVL kleuren. Voor een relatief kleine stad als Luxemburg is het OV-aanbod enorm. Er wordt natuurlijk weinig gefietst, maar toch.
Naast de reeds genoemde stadsdiensten te Luxemburg, Esch en Dudelange rijden er nog stadsbussen in Wiltz, Ettelbruck, Walferdange, Strassen en Bertange. In deze laatste twee voorstadjes sinds 19 april 2004 en gratis!

Kortom de OV-liefhebber moet naar Luxemburg (maar misschien nog meer de beleidsmakers en beslissers.)

---
Ik ben zelf net terug van enkele dagen Luxemburg. Weer een nieuwe exploitant: Schmit uit Christnach rijdt sinds 1 april 2004 op de nieuwe lijn 504 Ettelbruck-Larochette-Haller(6 retourritten, 120'-dienst) Deze lijn staat echter niet in de dienstregeling d.d. 30 mei 2004! Naast de stadsdiensten die ik reeds genoemd heb, rijden er sinds 15 september 2003 drie gratis stadslijnen in Differdange (Diffbus). Tevens bijgaand een lijst met een overzicht van de Luxemburgse exploitanten. Globaal is het aantal bussen aangegeven, dit is inclusief de toerbussen, maar exclusief de microbussen. Weber heeft bijvoorbeeld ongeveer 75 lijnwagens en 50 touringcars. Een aantal hiervan zijn voorzien van stempelautomaat en lijn/bestemmingsfilm.

toerist

Autocars Altmann	12 rue des Forges	L-5770 Weiler-la-Tour	RGTR AVL	6
Bartholmé Clervaux Autocars SA	5 Grand-Rue	L-9710 Clervaux	RGTR AVL	10
Bollig Cars et Camions SA	Rue Alferweiher	L-6412 Echternach	RGTR AVL	35
Voyages Josy Clement SA	29 rue d’Áltlinster	L-6163 Bourglinster	RGTR	16
Voyages Demy Schandeler Sŕrl (Demy Cars)	22 rue de Kehlen	L-8295 Keispelt	RGTR AVL	76
Voyages Ecker Sŕrl (La Fraise)	1 rue Paul Eyschen	L-7317 Steinsel	RGTR AVL	30
Autocars Emile Frisch Sŕrl	5 rue Jules Fischer	L-1522 Luxembourg	RGTR AVL	20
Frisch Rambrouch Autocars SA	ZI Reisenhaff	L-8821 Koetschette (Rambrouch)	RGTR AVL	35
Voyagers Huberty Sŕrl	325 Route de Longwy	L-4831 Rodange	RGTR	6
Autocars Meyers	ZI Um Holz	L-9378 Flebour (Michelau)	RGTR AVL	15
Autocars Rapide des Ardennes Sŕrl	43 rue de la Poste	L-8824 Perlé	RGTR	14
Ross Troine Autocars SA	58 rue de Hoffelt	L-9773 Troine	RGTR	17
Voyages Sales-Lentz	ZI Bommelscheuer	L-4901 Bascharage	RGTR AVL	175
Voyages Schiltz Frčres SA	100 route d’Ettelbruck	L-9519 Wiltz	RGTR	10
Voyages Schmit	44 rue de Lôtsch	L-7640 Christnach	RGTR	3
Autocars Schneider	4 rue de Scheidel	L-9163 Kehmen	RGTR	5
Autocars Siedler-Thill & Fils Sŕrl	28 rue des Légionnaires	L-3780 Tétange	RGTR	8
Voyages Simon SA
Voyages Koob SA ZI		L-9099 Ingeldorf (Diekirch)	RGTR AVL	55
Autocars Simon Tours Sŕrl	92 Porte de Lamadelaine	L-4744 Pétange	RGTR	8
Autobus Stephany Sŕrl	ZI In den Allern	L-9911 Troisvierges	RGTR	19
Voyages Unsen	9 rue Principale	L-8817 Eschette	RGTR	18
Voyages Vandivinit Sŕrl	17 Kiischtestrooss	L-5683 Dalheim	RGTR	17
Voyages Wagener	12 rue de Michelbouch	L-9170 Mertzig	RGTR	21
Voyages Emile Weber Sŕrl
Autocars Pletschette Sŕrl	15 rue d’Oetrange	L-5411 Canach	RGTR AVL	125
Voyages et Autocars Erny Wewer Sŕrl	18 rue de l’Ecole	L-6169 Eschweiler	RGTR AVL	10
Autocars Zenners Sŕrl (Pierchen)	32 route du Vin	L-5495 Wintrange	RGTR	5
Angels on Tour s. ŕ r.l.	B.P. 41	L-5501 Canach	3
26 RGTR-bedrijven (streeklijnen) en 12 AVL-bedrijven (stadsdienst)

SA = Société Anonyme, Sŕrl = Société ŕ responsabilité limitée, ZI = Zone Industrielle

Bartholmé, Frisch en Ross zijn, gezien de kleurstelling van de autobussen en tenaamstelling, in de afgelopen jaren overgenomen door Sales-Lentz. De oude namen waren respectievelijk: Voyages Bartholmé, Autocars Francois Frisch en Voyages Ross. Koob (Bettborn) werd in 1988 een ‘dochter’ van Simon; Pletschette (Canach) werd in 2002 een 'dochter' van Weber. Siedler-Thill rijdt niet op regulieren RGTR lijnen, uitsluitend op scholierenlijn 202 en toeristenlijn 698.